Bỏ bằng tốt nghiệp THCS: Từ 'chọn trường' sang 'chọn lộ trình'

Theo Giáo dục thời đại - Bỏ bằng tốt nghiệp THCS, thay bằng xác nhận hoàn thành chương trình lớp 9 trong học bạ đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản công tác hướng nghiệp ở bậc THCS.

Ngày hội STEM của Trường THCS Lê Hồng Phong (Đà Nẵng). Ảnh: NTCC

Khi “đích đến” không còn là tấm bằng, các nhà trường buộc phải tư vấn sớm, sâu và thực chất hơn để phân luồng học sinh vào giáo dục nghề nghiệp phù hợp với năng lực và điều kiện thực tế.

Không làm lệch hướng phân luồng

Bỏ bằng tốt nghiệp THCS, thay bằng xác nhận hoàn thành chương trình lớp 9 trong học bạ, đang thu hút sự quan tâm của dư luận. Tuy nhiên, thực tiễn tại các trường THCS cho thấy, thay đổi này không tác động đáng kể trong công tác hướng nghiệp, phân luồng học sinh. Công tác này vẫn được triển khai theo nguyên tắc: Tôn trọng nguyện vọng người học, căn cứ vào năng lực, điều kiện gia đình và khả năng theo học tiếp chương trình THPT. Việc thay đổi hình thức công nhận hoàn thành chương trình lớp 9 không làm thay đổi bản chất của quá trình này.

Theo chia sẻ của ông Nguyễn Khắc Điệp - Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học - THCS Trà Vinh (Trà Vân, Đà Nẵng), khi bằng tốt nghiệp THCS không còn, vai trò của công tác hướng nghiệp càng trở nên quan trọng. “Trước đây, nhiều phụ huynh và học sinh coi kỳ thi vào lớp 10 là mục tiêu duy nhất. Nay khi chỉ cần xác nhận hoàn thành chương trình lớp 9 trong học bạ, nhà trường có thêm điều kiện để tập trung tư vấn cho học sinh về các lộ trình học tập sau THCS, thay vì chỉ xoay quanh việc đỗ hay trượt lớp 10 công lập”, ông Điệp cho biết.

Lâu nay, giáo viên Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học - THCS Trà Vinh vẫn căn cứ vào học lực, tâm lý, hoàn cảnh gia đình và nguyện vọng của từng em để định hướng phù hợp. Vì vậy, ngoài triển khai các nội dung hướng nghiệp theo quy định của Chương trình GDPT 2018, nhà trường tập trung tư vấn chuyên sâu cho nhóm học sinh không có nguyện vọng tiếp tục học THPT hoặc gặp khó khăn trong việc theo học chương trình văn hóa bậc cao hơn.

“Nội dung tư vấn không dừng ở việc giới thiệu ngành nghề, mà đi sâu phân tích lộ trình học tập cụ thể. Học sinh có thể lựa chọn chương trình trung cấp nghề với 2 năm đào tạo, hoặc tham gia hệ 9 + 3 vừa học nghề, vừa học bổ túc văn hóa, học sinh sau 3 năm có thể hoàn thành chương trình lớp 12 đồng thời có bằng trung cấp nghề.

Nhà trường phối hợp với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, như Trường Cao đẳng Quảng Nam, tổ chức các buổi tư vấn trực tiếp cho học sinh và phụ huynh vào thời điểm cuối năm học”, ông Điệp cho biết. Thủ tục nhập học cũng được đơn giản hóa, khi học sinh chỉ cần sử dụng học bạ đã hoàn thành chương trình lớp 9 để nộp hồ sơ.

Ông Phạm Thanh Bửu - Hiệu trưởng Trường THCS Ngô Thì Nhậm (Liên Chiểu, Đà Nẵng), cho rằng, định hướng nghề nghiệp cho học sinh lớp 9 từ lâu được xác định là nhiệm vụ thường xuyên, không phụ thuộc vào việc có hay không có bằng tốt nghiệp. “Hướng nghiệp không chỉ dừng lại việc giúp các em học trường nào, mà là đồng hành cùng phụ huynh để xây dựng lộ trình phát triển phù hợp với năng lực và điều kiện thực tế của từng học sinh”, ông Bửu nhấn mạnh.

Từ kinh nghiệm của Trường THCS Ngô Thì Nhậm, thời điểm hiệu quả nhất để triển khai công tác tư vấn phân luồng thường bắt đầu ngay sau khi kết thúc học kỳ II. Nhà trường đóng vai trò cầu nối, phối hợp với phụ huynh và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp để tổ chức tư vấn chuyên sâu. Việc các trường nghề trực tiếp làm việc tại trường THCS giúp học sinh và gia đình có cái nhìn thực tế hơn về môi trường học tập, chương trình đào tạo và cơ hội việc làm.

Một vấn đề được phụ huynh quan tâm là liệu có tình trạng nhà trường “ép” học sinh sức học trung bình đi học nghề hay không. Theo ông Đặng Ngọc Lam - Hiệu trưởng Trường THCS Lê Hồng Phong (Hải Châu, Đà Nẵng), nhà trường không có chủ trương lập danh sách riêng hay áp đặt định hướng.

“Tất cả học sinh lớp 9 có quyền đăng ký dự thi vào trường THPT công lập. Với những em có nguyện vọng tham gia thị trường lao động sớm, các chương trình đào tạo song hành - vừa học văn hóa, vừa học nghề - được giới thiệu như một lựa chọn phù hợp. Nhà trường cùng với chính quyền địa phương tổ chức tư vấn hướng nghiệp thêm một lần nữa nếu học sinh không đỗ vào THPT công lập nhưng cũng không chọn theo học nghề”.

Học sinh Trường THCS Lê Hồng Phong (Đà Nẵng). Ảnh: NTCC

Gỡ “điểm nghẽn” để phân luồng thực chất

Tỷ lệ học sinh theo học hệ giáo dục nghề nghiệp của Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học - THCS Trà Vinh còn khiêm tốn; một số lượng nhất định học sinh sau lớp 9 tham gia thị trường lao động mà chưa qua đào tạo. Nguyên nhân, theo ông Điệp, không chỉ đến từ tâm lý xã hội, mà còn xuất phát từ rào cản rất thực tế. Học sinh tốt nghiệp lớp 9 thường mới 14 - 15 tuổi, độ tuổi còn quá nhỏ để rời gia đình, xuống học tập tại các trung tâm đào tạo lớn như Tam Kỳ hay Núi Thành. Không ít em, đặc biệt học sinh vùng núi, sau một thời gian đi học đã bỏ dở do không thích nghi được môi trường sinh hoạt, hoặc chuyển sang lao động tự do.

Khoảng cách địa lý cũng là yếu tố tác động mạnh. Với học sinh ở các xã miền núi, việc di chuyển quãng đường xa để theo học nghề là trở ngại lớn, khiến số lượng học sinh tham gia giáo dục nghề nghiệp thấp hơn nhiều so với các địa phương đồng bằng như Phú Ninh, Thăng Bình hay Duy Xuyên.

Một vấn đề cốt lõi khác được ông Nguyễn Khắc Điệp nhấn mạnh là sự khập khiễng giữa độ tuổi tốt nghiệp nghề và độ tuổi lao động. Nếu học sinh đi học nghề ngay sau lớp 9, các em có thể tốt nghiệp trung cấp khi mới 16 tuổi, trong khi phần lớn doanh nghiệp hiện nay chỉ tuyển dụng lao động đủ 18 tuổi.

“Khi không được nhận vào các nhà máy, xí nghiệp, nhiều em buộc phải quay về địa phương làm rẫy, làm vườn. Kiến thức nghề nghiệp không được sử dụng thường xuyên sẽ nhanh chóng mai một”, ông Điệp nhấn mạnh. Bên cạnh đó, ở độ tuổi 15 - 16, thể trạng của học sinh thường chưa đáp ứng yêu cầu vận hành máy móc công nghiệp nặng, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn lao động nếu tham gia sản xuất sớm.

Từ thực tế này, nhiều ý kiến cho rằng, đổi mới công tác hướng nghiệp không thể tách rời việc điều chỉnh cách tổ chức đào tạo nghề. Một trong những giải pháp được đề xuất là đưa đào tạo nghề về gần địa phương, thông qua việc mở các điểm đào tạo vệ tinh tại trung tâm huyện hoặc trung tâm giáo dục thường xuyên, giúp học sinh vừa học nghề, vừa sinh hoạt trong môi trường quen thuộc.

Việc bỏ bằng tốt nghiệp THCS không làm thay đổi bản chất công tác hướng nghiệp, phân luồng. Tuy nhiên, xét về dài hạn, việc xác nhận hoàn thành chương trình lớp 9 trong học bạ cũng mở ra một hướng tiếp cận chính sách đáng lưu ý. Khi “dấu mốc” cuối cấp không còn gắn với tấm bằng, áp lực thi cử được giảm bớt, các trường THCS có điều kiện chuyển từ tư vấn mang tính thời điểm sang hướng nghiệp sớm, liên tục và cá thể hóa.