Trí tuệ nhân tạo vào giảng đường: Chuẩn hóa liêm chính học thuật

Tùy theo mức độ vi phạm, người học có thể bị trừ điểm, đánh trượt môn nếu tỷ lệ sao chép vượt quá quy định hoặc không dẫn nguồn khi dùng AI để làm bài tập. Cùng đó là sự định hướng sinh viên sử dụng công cụ này như một trợ thủ đắc lực trong học tập, thay vì lạm dụng để đạo văn.

Ranh giới giữa “đạo văn” và công cụ hỗ trợ

Câu chuyện một sinh viên bị chấm 0 điểm vì sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong bài thi tại một trường cao đẳng ở TPHCM vào năm 2024 gây nhiều tranh cãi với các ý kiến trái chiều. Trước đó, sinh viên một trường đại học ở TP Hồ Chí Minh cũng bị giảng viên trừ 50% điểm bài viết tiểu luận do sử dụng AI.

Sự phát triển nhanh chóng của AI đang làm thay đổi cách học tập và nghiên cứu trong các trường đại học. Chỉ với vài câu lệnh, sinh viên có thể tìm kiếm thông tin, tóm tắt tài liệu hay thậm chí tạo ra một bài tiểu luận hoàn chỉnh. Công nghệ mới mở ra nhiều cơ hội hỗ trợ học tập, nhưng cũng đặt ra thách thức không nhỏ về gian lận học thuật và sự lệ thuộc vào công cụ.

PGS.TS Nguyễn Gia Như - Hiệu trưởng Trường Khoa học máy tính và Trí tuệ nhân tạo nhận xét: “AI đã trở thành công cụ hỗ trợ học tập mạnh mẽ, giúp sinh viên tiếp cận thông tin nhanh chóng, tổ chức ý tưởng và cải thiện kỹ năng viết lách. Tuy nhiên, khi bị lạm dụng để “làm hộ” toàn bộ bài tập, tiểu luận hay bài thi, AI không chỉ dẫn đến gian lận mà còn làm suy giảm tư duy phản biện, sáng tạo và kỹ năng thực sự của sinh viên”.

Theo các khảo sát quốc tế, hơn 60% sinh viên thừa nhận sử dụng AI để hỗ trợ bài tập, và khoảng 5 - 10% dùng để gian lận trực tiếp, dẫn đến tình trạng “ảo tưởng học tập” - nơi sinh viên nghĩ mình đang học nhưng thực chất chỉ sao chép. Ở Việt Nam, tình hình tương tự, với nhiều trường hợp sinh viên bị nghi ngờ hoặc phát hiện sử dụng AI để che giấu dấu vết, như chỉnh sửa văn bản bằng cách sử dụng công cụ AI để tránh phần mềm phát hiện.

Theo GS.TS Lê Văn Huy - Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng, sự xuất hiện của AI là xu thế tất yếu của thời đại số. Vì vậy, việc đưa ra lệnh cấm hoàn toàn đối với các công cụ này trong học tập gần như không khả thi.

Trường Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng đang xây dựng các quy định cụ thể để định hướng sinh viên sử dụng AI trong các bài tập và khóa luận tốt nghiệp. Quan điểm là các quy định sẽ mang tính chất định hướng cho sinh viên xem AI như một công cụ hỗ trợ học tập, thay vì lạm dụng để sao chép hoặc đạo văn.

“Một trong những nguyên tắc đang được nhà trường áp dụng là kiểm soát mức độ trùng lặp dữ liệu trong các bài tập dự án, tiểu luận... của sinh viên. Tỷ lệ trùng lặp không được vượt quá 25%, đồng thời mọi nội dung có sự hỗ trợ từ AI phải được trích dẫn rõ ràng. Nếu không minh bạch nguồn gốc, bài làm có thể bị xem là vi phạm quy định về liêm chính học thuật.

Sinh viên có thể sử dụng AI để tìm ý tưởng, gợi ý cấu trúc bài viết hoặc hỗ trợ phân tích tài liệu, nhưng nội dung cuối cùng phải được kiểm chứng và viết lại bằng tư duy của chính mình”, Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng thông tin. Nhà trường hiện sử dụng phần mềm Turnitin có bản quyền để giảng viên có thể kiểm tra mức độ trùng lặp, sao chép trên bài làm của sinh viên.

Nhiều trường đại học đã sử dụng các phần mềm như Turnitin, Grammarly hay công cụ AI chuyên biệt (như GPTZero) có thể quét văn bản để nhận diện dấu hiệu “máy viết” - chẳng hạn cấu trúc câu đều đặn, thiếu cá tính cá nhân hoặc dẫn chứng chung chung.

Thay đổi phương pháp đánh giá

ThS Lê Vũ - Giám đốc Trung tâm Học liệu và Truyền thông, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật - Đại học Đà Nẵng cho biết, thay vì yêu cầu “Viết mã nguồn (code) cho một hệ thống IoT”, giảng viên cho phép sinh viên dùng AI viết code, nhưng bài thi thực sự là: “Nạp đoạn mã AI vừa viết vào vi điều khiển thật tại phòng thí nghiệm, phân tích các lỗi rập khuôn hoặc sự kém tối ưu của AI, sau đó tự tay lập trình sửa lỗi để hệ thống phần cứng vận hành trơn tru”. Qua đó cho thấy, AI có thể viết code rất nhanh, nhưng không thể cắm dây mạch và gỡ lỗi phần cứng trực tiếp thay sinh viên.

Ông Vũ cho rằng, cuộc chạy đua công nghệ giữa các phần mềm phát hiện đạo văn và AI là cuộc chiến không có hồi kết. Vì vậy, giải pháp căn cơ nhất không nằm ở hàng rào kỹ thuật, mà nằm ở việc thay đổi triết lý đánh giá và phương pháp giảng dạy. Vì vậy, trước hết cần thay đổi hình thức kiểm tra, đánh giá sinh viên. Các bài tiểu luận mang tính hàn lâm chung chung đang dần bị loại bỏ, bởi AI có thể hoàn thành xuất sắc chỉ trong vài giây. Thay vào đó, khuyến khích giảng viên thiết kế bài tập đòi hỏi tư duy phản biện bậc cao và gắn chặt với thực tiễn.

Như với khối Khoa học Xã hội: Thay vì ra đề “Hãy phân tích chiến lược xử lý khủng hoảng truyền thông”, giảng viên yêu cầu: “Sử dụng AI để lập một kế hoạch truyền thông cho doanh nghiệp X tại địa phương. Sinh viên phải viết tiểu luận phản biện lại chính kế hoạch do AI tạo ra, chỉ ra những điểm sai lệch về văn hóa bản địa hoặc khung pháp lý Việt Nam mà AI chưa hiểu thấu đáo”.

Một số giảng viên của Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật cũng đang thử nghiệm chuyển trọng tâm đánh giá sinh viên từ “Kết quả” sang “Quá trình”. “Thay vì chỉ chấm điểm bài nộp cuối kỳ, chúng tôi đánh giá chuỗi tư duy của người học thông qua các buổi vấn đáp, bài tập ngắn tại lớp.

Một sinh viên dùng AI viết hộ toàn bộ sẽ bộc lộ sự lúng túng ngay lập tức khi giảng viên hỏi xoáy vào một vài quan điểm hẹp trong bài. Khi nộp báo cáo, bài tập, sinh viên được yêu cầu nộp kèm “Nhật ký câu lệnh” (Prompt log) để chứng minh họ đã tư duy như thế nào khi ra lệnh cho AI, và họ đã hiệu đính thông tin đó ra sao. Năng lực “đặt câu hỏi chuẩn” được đặt lên hàng đầu. Đây là cách để đưa AI trở thành cộng sự minh bạch. Sự xuất hiện của AI không triệt tiêu tính chất của bài tập về nhà hay tiểu luận, mà AI đào thải những cách làm việc không có tư duy phản biện” - ông Vũ thông tin.

Tái cấu trúc giáo dục

Từ khóa học Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong chương trình đào tạo kỹ năng mềm cho sinh viên, Nguyễn Thị Yến Nhi (lớp 23DT2 - Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật, Đại học Đà Nẵng) cho biết: “Em đã cải thiện khả năng đặt câu hỏi. Trước khi học, việc sử dụng AI thường mang nặng tính học thuật, khiến em cảm thấy khó hiểu hết những gì AI truyền tải.

Hiện, em có thể sử dụng AI thành thạo hơn và dễ dàng hiểu được các nội dung mà AI đã tóm tắt. Việc tích hợp AI vào quy trình tư duy giúp em tiết kiệm thời gian ở những khâu thủ công để tập trung cho việc sáng tạo và thực nghiệm”. Khi “phổ cập AI” cho sinh viên, mục tiêu của Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật - Đại học Đà Nẵng không chỉ dạy công cụ, mà là dạy tư duy. Đối với sinh viên khối kỹ thuật, tư duy logic và khả năng giải quyết vấn đề là cốt lõi.

Theo PGS.TS Nguyễn Gia Như - Hiệu trưởng Trường Khoa học máy tính và Trí tuệ nhân tạo, nếu chỉ tập trung phát hiện và xử lý vi phạm thì khó giải quyết tận gốc vấn đề. Điều cần thiết là hướng dẫn sinh viên sử dụng AI một cách minh bạch và có trách nhiệm, đồng thời thay đổi cách đánh giá để phản ánh đúng năng lực của người học.

Ngoài ra, cần xây dựng chính sách rõ ràng, ban hành quy định hướng dẫn sử dụng AI, với hình thức kỷ luật từ cảnh cáo đến hủy kết quả nếu vi phạm. Đi cùng đó, cần bổ sung và tích hợp các khóa học về liêm chính học thuật và sử dụng AI có đạo đức vào chương trình. Chống gian lận AI không phải cuộc chiến chống công nghệ, mà là cơ hội để tái cấu trúc giáo dục hướng tới con người.

Tại Đại học Duy Tân, từ năm 2024, AI đã được tích hợp vào tất cả chương trình đào tạo với số lượng từ 4 đến 7 tín chỉ. Nội dung các học phần không chỉ giới thiệu công nghệ mà còn giúp sinh viên hiểu rõ cách sử dụng AI trong học tập và nghiên cứu một cách có đạo đức.

Song song với đó, nhà trường tổ chức các chương trình tập huấn AI cho giảng viên nhằm hỗ trợ đổi mới phương pháp giảng dạy. Các đợt tập huấn sẽ giúp đội ngũ giảng viên hiểu rõ công nghệ để điều chỉnh phương pháp kiểm tra đánh giá, ngăn chặn gian lận và định hướng sinh viên sử dụng AI một cách có đạo đức, sát với nhu cầu thị trường lao động.

Thay vì yêu cầu thực hiện tiểu luận truyền thống dễ sao chép và sử dụng AI, Đại học Duy Tân gợi ý các giảng viên nên chuyển sang bài tập yêu cầu trải nghiệm thực tế, như phân tích case study, bài thuyết trình trực tiếp, kỳ thi vấn đáp hoặc dự án nhóm với giám sát thời gian thực.