Kiến tạo hệ giá trị con người thời đại mới: Nền tảng hình thành nhân cách từ văn hóa học đường

Thế hệ trẻ với tinh thần cầu thị trong học tập. Ảnh minh họa

Thực tiễn tại nhiều cơ sở giáo dục cho thấy, khi văn hóa học đường được chú trọng, học sinh không chỉ tiến bộ trong học tập mà còn trưởng thành hơn trong ứng xử, ý thức trách nhiệm và khả năng thích ứng với cuộc sống.

Trường học an toàn, hạnh phúc

Tại Trường Phổ thông DTBT THCS Nhôn Mai (xã biên giới Nhôn Mai, Nghệ An), học sinh đã chủ động tham gia xây dựng môi trường học tập an toàn, đặc biệt trên không gian mạng. Mới đây, hai học sinh lớp 9A là Kha Ngọc Hà và Và Thị Kiều đã triển khai dự án “Giải pháp giáo dục hành vi số nhằm giúp học sinh phòng tránh rủi ro trên không gian mạng”.

Từ dự án này, nhiều sáng kiến thiết thực đã được áp dụng trong nhà trường. Nổi bật là mô hình “Góc cảnh báo không gian mạng” được đặt tại lớp học và khu bán trú. Các hình ảnh, infographic thiết kế ngắn gọn, dễ hiểu giúp học sinh nhận diện sớm những nguy cơ thường gặp như đường link lạ, tin giả hay hành vi mạo danh tài khoản. Việc quan sát thường xuyên giúp các em ghi nhớ lâu và hình thành thói quen cảnh giác khi sử dụng Internet.

Bên cạnh đó, nhà trường xây dựng chatbot hỗ trợ an toàn mạng để học sinh sử dụng khi ở nhà. Công cụ này hoạt động theo quy trình ba bước: cảnh báo nguy cơ - hướng dẫn xử lý ban đầu - định hướng tìm kiếm người hỗ trợ.

Một sáng kiến đáng chú ý khác là cuốn sách điện tử “Cuộc chiến an toàn trên không gian mạng” do chính giáo viên và học sinh cùng xây dựng. Dù chỉ gồm 19 trang, cuốn cẩm nang được thiết kế sinh động, tích hợp giai điệu quen thuộc của ca khúc “Clicking”, giúp học sinh dễ tiếp cận và ghi nhớ các kỹ năng sử dụng Internet an toàn.

Theo ông Nguyễn Ngọc Tân - Hiệu trưởng nhà trường, với đặc thù là trường dân tộc bán trú ở vùng cao, học sinh có nhiều thời gian học tập và sinh hoạt tại trường. Tuy nhiên, khi trở về nhà vào cuối tuần hoặc dịp nghỉ, các em thường tiếp cận Internet trong điều kiện thiếu sự giám sát trực tiếp. Vì vậy, việc xây dựng văn hóa nhà trường, trang bị kỹ năng sống và khả năng tự bảo vệ cho học sinh trở nên đặc biệt quan trọng.

“Văn hóa nhà trường có vai trò quyết định trong việc hình thành nhân cách, lối sống và hệ giá trị của học sinh. Bên cạnh kiến thức, nhà trường chú trọng rèn luyện kỹ năng giao tiếp, giải quyết vấn đề trong cuộc sống. Qua phản hồi của phụ huynh và giáo viên, học sinh đã có phản xạ tốt hơn trước các tình huống thực tế, không còn xử lý theo cảm tính như trước”, ông Tân cho biết.

Không chỉ ở Nhôn Mai, nhiều cơ sở giáo dục khác tại Nghệ An cũng từng bước xây dựng môi trường học đường nhân văn, lấy học sinh làm trung tâm.

Tại Trường THCS Nguyễn Trãi (Tân Kỳ, Nghệ An), nơi có hơn 900 học sinh với nhiệm vụ vừa giáo dục đại trà vừa bồi dưỡng học sinh mũi nhọn, các thầy cô đặc biệt chú trọng giáo dục giá trị sống.

Theo cô Nguyễn Thị Oanh - giáo viên môn Giáo dục công dân với gần 20 năm giảng dạy, trong quan niệm của nhiều học sinh và phụ huynh, đây chưa phải là môn học “chính”, bởi các em thường dành nhiều thời gian cho những môn thi tuyển sinh vào lớp 10. Tuy nhiên, cô cho rằng môn học này có vai trò quan trọng trong việc hình thành nhận thức về các giá trị đạo đức, văn hóa và kỹ năng sống.

Để tạo hứng thú cho học sinh, cô Oanh đã đổi mới phương pháp giảng dạy, khai thác học liệu trên các nền tảng số, sử dụng video và những câu chuyện từ đời sống để truyền tải thông điệp giáo dục một cách sinh động. Từ những thay đổi đó, phụ huynh nhận thấy sự chuyển biến tích cực của con em mình trong cách ứng xử, sự thấu hiểu và tinh thần sẻ chia.

Theo ông Nguyễn Cảnh Hùng - Hiệu trưởng Trường THCS Nguyễn Trãi, mô hình “trường học hạnh phúc” đang được xây dựng dựa trên ba giá trị cốt lõi: đoàn kết, yêu thương và tôn trọng. Trong đó, giáo dục học sinh bằng tình yêu thương được xem là nền tảng.

“Người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn có ảnh hưởng lớn đến nhận thức, quan niệm và giá trị sống của học sinh. Khi thầy cô có trái tim yêu thương, sự bao dung và tôn trọng khác biệt, họ có thể cảm hóa và đồng hành cùng học trò”, ông Hùng chia sẻ.

Xây dựng văn hóa học đường bền vững

Ông Lê Văn Quyền - Hiệu trưởng Trường THPT Thanh Chương 3 (Cát Ngạn, Nghệ An) cho biết, trong quá trình quản lý, nhà trường từng phải xử lý một số trường hợp học sinh vi phạm nội quy khá nghiêm trọng. Tuy nhiên, thay vì áp dụng các biện pháp kỷ luật cứng rắn, nhà trường lựa chọn cách tiếp cận mang tính giáo dục.

Qua tìm hiểu, nhiều trường hợp vi phạm xuất phát từ hoàn cảnh gia đình khó khăn, thiếu sự quan tâm của cha mẹ hoặc sống cùng người thân. Sau khi lắng nghe và đồng hành, nhà trường phối hợp với giáo viên chủ nhiệm và Đoàn trường giúp các em nhận thức rõ hơn về mục tiêu học tập và giá trị cuộc sống. Nhờ đó, nhiều học sinh đã có chuyển biến tích cực, tiến bộ trong học tập và tham gia tích cực hơn vào các hoạt động phong trào.

Theo ông Quyền, những trải nghiệm này giúp cán bộ, giáo viên càng thấm thía rằng giáo dục phải bắt đầu từ tình yêu thương và niềm tin vào khả năng thay đổi của học sinh.

Năm 2025, Trường THPT Thanh Chương 3 là đơn vị giáo dục duy nhất của tỉnh Nghệ An được Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng khen vì thành tích tiêu biểu trong học tập và làm theo Bác. Việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh cũng trở thành nét đẹp văn hóa của nhà trường. Các phong trào như “Giờ học tốt”, “Việc làm tốt” được duy trì thường xuyên, góp phần xây dựng môi trường sư phạm thân thiện, kỷ cương và nhân ái.

Theo ông Nguyễn Trọng Hoàn - Chánh Văn phòng Sở GD&ĐT Nghệ An, nhiều năm qua ngành giáo dục tỉnh đã tăng cường giáo dục chính trị tư tưởng cho học sinh, đồng thời phối hợp với các ngành liên quan xây dựng môi trường văn hóa học đường lành mạnh.

Cụ thể, Sở GD&ĐT phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch xây dựng chương trình giáo dục địa phương triển khai từ lớp 1 đến lớp 12; phối hợp Công an tỉnh Nghệ An triển khai mô hình “Giáo dục ý thức chấp hành pháp luật và kỹ năng sống trong trường học” tại 130 xã, phường và các trường học trên địa bàn.

Thực tiễn cho thấy, xây dựng văn hóa học đường là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội. Trong đó, cần tiếp tục đổi mới phương pháp giáo dục, tăng cường các hoạt động trải nghiệm, phát huy vai trò chủ thể của học sinh và xây dựng môi trường học tập nhân văn, tôn trọng sự khác biệt.