Cơn sốt giáo dục sớm: Trẻ nhỏ, kỳ thi lớn

Theo Giáo dục thời đại - Từ Singapore, Hồng Kông đến Seoul, trẻ mẫu giáo đang bước vào những cuộc thi và buổi phỏng vấn đầy căng thẳng mà nhiều người lớn cũng phải dè chừng.

Trẻ Hồng Kông phải làm bài kiểm tra năng lực vào mẫu giáo.

Khi áp lực học tập len vào những năm tháng đầu đời, câu hỏi đặt ra là: Liệu trẻ có được sống đúng tuổi thơ, hay chỉ trở thành nạn nhân của cơn sốt giáo dục sớm?

Cuộc đua đầy cạnh tranh

Sinh ra và lớn lên tại Singapore, chị Lim từng cho rằng hệ thống giáo dục quê nhà vốn đã rất cạnh tranh. Nhưng suy nghĩ ấy nhanh chóng thay đổi khi gia đình chuyển đến Hồng Kông (Trung Quốc) vào tháng 2/2025.

Tại đây, chị tìm cách đăng ký cho con gái 18 tháng tuổi vào mẫu giáo và lập tức đối mặt với những yêu cầu tuyển sinh khắt khe, trong đó đáng chú ý nhất là mô hình “phỏng vấn tuyển sinh cho trẻ mẫu giáo” dù thí sinh chưa tròn 2 tuổi.

“Tôi không biết trẻ nhỏ như vậy cũng có thể phải phỏng vấn. Trước buổi đánh giá, vợ chồng tôi cố gắng dạy con cách vẫy tay chào mọi người nhưng đến hôm đó, cháu không chịu làm theo. Ở bài tiếp theo, con không thể ghép hình động vật”, chị Lim kể và cho biết thêm, sự căng thẳng không dừng lại ở buổi phỏng vấn. Trong đơn đăng ký, gia đình chị phải cung cấp thông tin nghề nghiệp, nơi làm việc của cha mẹ - những dữ liệu mà họ không hiểu có liên quan gì đến việc nhập học của trẻ.

Trường hợp của chị Lim không phải cá biệt. Từ lâu, nhiều phụ huynh tại Hồng Kông đã quen với quy trình tuyển sinh mầm non đầy áp lực, vốn được xem là “cửa ải” đầu tiên trong hành trình giáo dục cạnh tranh bậc nhất của thành phố này.

Phần lớn các trường mẫu giáo tại Hồng Kông hoạt động dưới hình thức tư thục. Dù các trường khẳng định việc phỏng vấn giúp họ hiểu rõ hơn về năng lực và mức độ sẵn sàng của trẻ, nhiều phụ huynh lại tin rằng đây thực chất là công cụ để chọn lọc những “ứng viên tiềm năng nhất”.

Thực trạng này khiến các trung tâm luyện phỏng vấn cho trẻ mới biết đi nở rộ, với chi phí lên tới 900 HKD mỗi giờ. Không ít giáo viên mầm non trở thành gia sư riêng, hỗ trợ trẻ từ 6 tháng tuổi luyện kỹ năng đối thoại, nhận biết hình ảnh, hành vi xã hội và thậm chí mô phỏng các buổi phỏng vấn như thật.

Nhiều lo ngại, tranh cãi kéo dài

Mô hình “phỏng vấn tuyển sinh cho trẻ mẫu giáo” từ lâu đã trở thành chủ đề gây tranh luận giữa phụ huynh, nhà giáo dục và chuyên gia tâm lý. Nhiều ý kiến cho rằng, việc đánh giá trẻ quá sớm không chỉ gia tăng bất bình đẳng xã hội, mà còn bó hẹp khái niệm “thành công”. Với trẻ nhỏ, đây thậm chí có thể là trải nghiệm gây sang chấn.

Dù vậy, hệ thống này vẫn tồn tại suốt hơn 20 năm, ngay cả trong bối cảnh hàng chục trường mẫu giáo phải đóng cửa vì tỷ lệ sinh giảm.

Chị Carmen Tsui cho biết con gái 3 tuổi của chị bị hai trong số tám trường từ chối sau các buổi phỏng vấn. Một trường thuộc nhóm “tốp” thậm chí đặt ra những câu hỏi thường dùng để đánh giá học sinh tiểu học, như yêu cầu mô tả vị trí trong tranh, xử lý tình huống khi bị lạc hay cách tìm người lớn hỗ trợ. Người phỏng vấn liên tục thúc giục và nhắc “sắp hết giờ”, khiến bé lo lắng đến mức cúi đầu vì sợ. Cuối cùng, trường thông báo không nhận.

Dù con gặp khó khăn, chị Tsui vẫn không chọn đưa bé đến các lớp luyện phỏng vấn. Thay vào đó, chị cho con tham gia nhóm chơi, dạy những kỹ năng cơ bản như nói tên, địa chỉ, tự ăn uống và làm quen với bảng chữ cái, chữ số. Theo chị, đó mới là thứ phù hợp với lứa tuổi của con.

Tuyển sinh vào mẫu giáo Hồng Kông bằng hình thức phỏng vấn.

Đặc quyền hơn tiềm năng

Với bốn năm kinh nghiệm dạy tiếng Anh tại một trường mầm non ở Hồng Kông, thầy James Allen cho rằng, các cuộc phỏng vấn tuyển sinh này “không cần thiết và không phù hợp với sự phát triển của trẻ”.

Tuy nhiên, theo thầy, việc chúng tồn tại lại xuất phát từ nghịch lý: Tỷ lệ sinh giảm sâu khiến các trường không còn nhiều lựa chọn, nên phỏng vấn được dùng để đánh giá “mức độ sẵn sàng” và phân lớp hợp lý.

Thầy Allen cho biết, các buổi đánh giá tập trung rất ít vào thành tích học tập. Thay vào đó, trường chủ yếu quan sát xem trẻ có thể tự ăn, tự đi giày, hay biết báo cho người lớn khi cần đi vệ sinh. Thậm chí, nếu phụ huynh tỏ ra quá đòi hỏi hoặc khó tính, nhà trường có thể từ chối vì lo ngại họ sẽ làm mất thời gian của giáo viên và nhân viên.

Nhà tâm lý học Adrian Low nhận định hệ thống giáo dục mang tính thị trường hóa cao của Hồng Kông đã tạo ra “bất bình đẳng cố hữu”. Trẻ em từ các gia đình khá giả dễ dàng tiếp cận các chương trình luyện phỏng vấn và hỗ trợ phát triển sớm, dẫn đến chênh lệch rõ rệt về “mức độ sẵn sàng”.

Ông nhấn mạnh trẻ 2 - 3 tuổi vẫn đang trong giai đoạn hình thành các kỹ năng nhận thức, ngôn ngữ và cảm xúc, nên việc phỏng vấn mang tính học thuật là “không phù hợp với sự phát triển” của các em. Để giảm áp lực, chuyên gia khuyến nghị phụ huynh kiểm soát tâm lý của chính mình và cố gắng biến buổi phỏng vấn thành trải nghiệm nhẹ nhàng, giống như một buổi chơi thử dành cho trẻ.

Không bao giờ là quá sớm

Nghịch lý tỷ lệ sinh thấp nhưng cạnh tranh giáo dục sớm cũng xuất hiện tại Hàn Quốc. Áp lực học tập không chỉ bắt đầu từ bậc tiểu học, mà đã len vào cả môi trường mầm non, khi nhiều cha mẹ tin rằng “không bao giờ là quá sớm để đầu tư cho học tập”.

Tại khu Gangnam giàu có của Seoul, hình ảnh phụ huynh xếp hàng vào sáng thứ Bảy cùng những đứa trẻ vừa tan trường mầm non không còn xa lạ. Họ không đi chơi hay đưa con đi khám bệnh, mà đến dự kỳ thi tuyển sinh… vào mẫu giáo.

Được người dân gọi là “kỳ thi 4 tuổi” hay “kỳ thi 7 tuổi”, các bài kiểm tra đầu vào này đã trở thành nấc thang mới trong cơn sốt giáo dục Hàn Quốc. Thực tế ấy đặt ra câu hỏi: Vì sao trẻ mới biết đi đã phải đối mặt với cuộc cạnh tranh căng thẳng đến vậy?

Từ lâu, sự ám ảnh với các trường đại học danh tiếng được xem là gốc rễ của văn hóa học thuật khắc nghiệt tại Hàn Quốc. Trẻ em được dạy rằng đỗ vào các trường hàng đầu là đích đến của cuộc chạy marathon kéo dài, là con đường dẫn tới sự nghiệp ổn định và danh giá. “Cơn sốt trường y” - khi ngành y được coi là đỉnh cao của thành công xã hội và tài chính - chỉ là một ví dụ. Trong bối cảnh đó, không ít phụ huynh tìm mọi cách để con có xuất phát điểm tốt nhất, thậm chí ngay từ khi còn chập chững biết đi.

Nhưng sự cuồng nhiệt này không chỉ xuất phát từ vấn đề danh tiếng. Nó phản ánh những lo lắng sâu sắc hơn về cấu trúc xã hội và hệ thống giáo dục của Hàn Quốc.

Nhiều năm qua, các trung tâm học thêm tư nhân đã mở rộng sang nhóm trẻ nhỏ, đặc biệt là lớp học tiếng Anh sớm. Từng chỉ dành cho những gia đình giàu có hoặc quá tham vọng, mô hình này nhanh chóng phổ biến và dần trở thành “chuẩn mực” tại Seoul. Trẻ mẫu giáo được đưa vào các chương trình Toán và tiếng Anh nâng cao, tất cả nhằm mục tiêu chuẩn bị càng sớm càng tốt cho những cấp học tiếp theo.

Một tiết học thêm của trẻ mẫu giáo Hàn Quốc.

Sợ bị tụt lại

Trước khi bước vào kỳ thi đại học, trẻ em Hàn Quốc phải trải qua hàng loạt bài kiểm tra mang tính tích lũy. Một tờ báo trong nước từng ghi nhận đề kiểm tra của một học viện toán dành cho trẻ 7 tuổi khó đến mức sinh viên Đại học Quốc gia Seoul cũng thừa nhận “rất khó”, thậm chí giống đề của các trường trung học chuyên khoa học. Một số kỳ thi đầu vào của các hagwon còn bao gồm bài toán tư duy ở trình độ THCS hoặc THPT.

Những bài kiểm tra này không chỉ đơn thuần đánh giá năng lực. Chúng tạo ra nỗi sợ bị tụt lại phía sau. Các chiến dịch quảng cáo của hagwon càng khoét sâu tâm lý lo lắng ấy khi khẳng định rằng trẻ bốn tuổi không học chương trình tiền tiểu học nâng cao sẽ “thua ngay từ vạch xuất phát”. Trong môi trường áp lực xã hội dày đặc như vậy, việc phụ huynh rút lui gần như là điều bất khả.

Nếu xem cơn sốt giáo dục sớm như một đám cháy, thì những sai lầm chính sách và lỗ hổng của giáo dục công lập chính là nhiên liệu tiếp lửa. Nhằm giảm gánh nặng chi phí giáo dục, Chính phủ Hàn Quốc từng siết hoạt động dạy thêm, như giới hạn giờ mở cửa hagwon hay cấm đề “câu hỏi sát thủ” trong kỳ thi đại học.

Tuy nhiên, những biện pháp này không khiến thị trường dạy thêm suy giảm, cũng không làm phụ huynh an tâm hơn. Dù có lời hứa “xóa bỏ giáo dục tư nhân” hay đơn giản hóa kỳ thi, chi phí học thêm vẫn tiếp tục leo thang.

Một nguyên nhân quan trọng khiến phụ huynh mất niềm tin là sự thay đổi liên tục của chính sách tuyển sinh. Trong vòng 20 năm, Hàn Quốc nhiều lần điều chỉnh tỷ lệ giữa điểm thi quốc gia và điểm của trường, thêm rồi lại bỏ bài luận hoặc hồ sơ hoạt động. Mỗi thay đổi - thường được công bố đột ngột - buộc các gia đình phải lập lại chiến lược. Không ít người tin rằng chỉ có học thêm mới giúp con họ “bao trọn mọi khả năng”.

Những nỗ lực giảm áp lực ở bậc trung học lại vô tình đẩy cạnh tranh xuống các cấp học sớm hơn, tạo vòng xoáy mới khiến trẻ nhỏ phải gánh chịu áp lực vốn dành cho học sinh lớn tuổi.

Ở bậc đại học, hệ quả của việc chú trọng thành tích quá sớm bộc lộ rõ. Sinh viên Hàn Quốc bước vào giảng đường với kiến thức nền vững nhưng lại thiếu sáng tạo, ngần ngại thử nghiệm điều mới. Tình trạng kiệt sức và các vấn đề sức khỏe tâm thần ngày càng phổ biến. Thậm chí, nhiều sinh viên xuất sắc cũng thiếu sự dẻo dai tinh thần và tò mò học thuật.

Vì vậy, vấn đề của Hàn Quốc không nằm ở năng lực hay tham vọng, mà ở niềm tin sai lệch rằng “càng sớm càng tốt”.